Swipe to the left

Design in het strafrecht

Print
Design in het strafrecht
By 27 november 2018 1556 keer bekeken Geen opmerkingen

Als de minister voor Rechtsbescherming spreekt over het anders inrichten van het strafproces, of over het al dan niet repareren van het dak, dan gaat het eigenlijk gewoon over bezuinigen. Maar aan de UvA zijn studenten wel degelijk aan het nadenken over een herinrichting waarbij met muren en meubels geschoven wordt; de herinrichting van de zittingszaal.

Verschillende stijlen

Onze gerechtsgebouwen verschillen behoorlijk van elkaar, van een marmeren spiegelpaleis aan het IJ tot een Rotterdamse kantoortoren. Het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden spreekt in de vestigingsplaats (Leeuwarden) recht in een uber klassiek pand inclusief trappartij met zuilen, maar houdt ook wel eens zitting in Zwolle waar een betonnen bunker is samengesmolten met de hedendaagse architectuur van wit gestucte muren met veel glas en hout. De zittingszalen zelf zijn echter opvallend eenvormig. Op een podium zitten de rechters, met vaak nét niet aan hen vast een tafel voor de officier van justitie. Daartegenover de verdachte, meestal iets voor zijn advocaat. De vraag is of daarmee de juiste toon wordt gezet, of dit de beste setting is voor het gesprek op zitting met de verdachte en de juridische discussie tussen de verdediging en het Openbaar Ministerie. Aan de Universiteit van Amsterdam denken studenten daarover na. Om twee redenen vind ik dat een goed idee.

Gelijkwaardigheid

De eerste is vrij praktisch. Ik denk dat de opstelling in zittingszalen beter kan. Ik denk dat het kan helpen als een advocaat en officier van justitie een gelijkwaardigere positie in de zittingszaal zouden hebben. Omdat een officier van justitie, die doorgaans met de rechters in de zittingszaal blijft tussen zittingen door en langs dezelfde gang (via een andere deur) met de rechters binnenkomt en vertrekt, om vervolgens naast hen op het podium plaats te nemen, voor rechters misschien toch meer voelt als iemand die óók boven de partijen staat. Terwijl ik de indruk heb dat officieren van justitie zich ter zitting geregeld als tegenstanders van de verdediging profileren, zeker ook nu het slachtoffer zo’n uitgebreide rol heeft gekregen. Daar past letterlijk een andere positie bij. Hoewel het in het vooronderzoek anders ligt, zouden de rollen van het Openbaar Ministerie en de verdediging ter zitting, wat mij betreft, gelijkwaardig moeten zijn. Waarom zou dat dan niet ook tot uitdrukking kunnen komen in de vormgeving van de zittingszaal?

Voorbeelden

Zittingszalen verschillen weliswaar in formaat, maar de afstand tussen procespartijen onderling en de afstand tot de rechter(s) is vrij groot. Zo groot zelfs dat er altijd microfoons aan te pas komen, ook als er maar vijf mensen in de ruimte zijn. Hoewel ik me kan voorstellen dat die afstand en het podium voor de rechter(s) moeten bijdragen aan het gezag van de rechtsprekende macht, is het denk ik de moeite waard om te onderzoeken of deze vormgeving het gesprek ter zitting het beste faciliteert. En als dat niet zo is, of er oplossingen zijn die beide aspecten tot hun recht laten komen.

Een ander voorbeeld is de positie van het slachtoffer in de zaal. Hoewel de positie van het slachtoffer en haar vertegenwoordiging steeds meer gestalte krijgt in het strafrecht, is voor de fysieke positie daarvan op zitting zaak geen bevredigende oplossing voorhanden. Als het slachtoffer de verdachte in de ogen wil kijken dan kan dat niet, die zit immers met zijn rug naar het slachtoffer toe. Als de verdachte zijn excuses aan het slachtoffer maakt moet hij doorgaans naar de rechter blijven kijken. Dat maakt het moeilijker voor het slachtoffer om de excuses op waarde te schatten. Dat is dus niet ideaal.

Dit zijn zomaar een paar voorbeelden van hoe niet altijd recht gedaan wordt aan de verhoudingen op zitting, of aan het doel van de zitting, door de inrichting van de zittingszalen. Interessant is dat dit project nu juist in Amsterdam is gestart, waar langzaamaan de contouren van een nieuwe rechtbank verrijzen, wellicht dat het nog niet te laat is om goede ideeën daar te testen in de praktijk.

Positief over law lab: Design of Justice

De tweede reden dat ik enthousiast ben over dit vak is omdat ik dit zoveel beter vind passen binnen het universitaire onderwijs dan weer een vak over hoe formele wetten er op dit moment uitzien en geïnterpreteerd worden. Ik heb namelijk wel eens de indruk dat de rechtenstudie wel héél schools en praktisch wordt ingestoken, terwijl een universitaire studie geen beroepsonderwijs is. In dit onderzoek moeten studenten niet alleen inzicht krijgen in de praktische gang van zaken ter zitting, maar ook nadenken over de inrichting van het strafproces en de verschillende rollen die de actoren daarin innemen en zouden moeten innemen. Dat stimuleert een discours over de fundamenten van het strafproces. Dat is wat mij betreft onmisbaar voor iedere strafrecht master.

Het vak wordt bovendien gegeven in samenwerking met de Rietveld Academie, waarbij studenten worden getraind in designvaardigheden en creativiteit, zo las ik op de website. In het strafrecht stap je regelmatig een ‘andere wereld’ binnen. Of dat nou is omdat een dierenarts je alles uitlegt over antibiotica, omdat de verdenking inhoudt dat daarmee gesjoemeld zou zijn. Of omdat het sociale netwerk van de verdachte andere normen, waarden en gebruiken kent dan jij. Of omdat een deskundige probeert uit te leggen hoe de glasdeeltjes worden geanalyseerd, die bij een verdachte van een overval op zijn kleding zijn gevonden. In het strafrecht moet je geregeld proberen een ‘andere taal’ te verstaan en je vertrouwde referentiekaders over boord zetten om echt te begrijpen hoe dingen zijn gegaan of in elkaar zitten. Die vaardigheid train je bij uitstek met een dergelijk vak, waarbij nieuwe vaardigheden en een nieuw idioom worden aangeleerd om iets wat je als bekend verondersteld te herijken. Om eerst te onderzoeken en dan te oordelen. Ik denk dat dit voor iedere rechtenstudent waardevol is.

http://pple.uva.nl/shared/subsites/amsterdam-gradu...

Meer blogs van Eric Steller lezen?

Posted in: Strafrecht