Swipe to the left

Een prikkel of een duwtje in de rug. Over tax nudges

Print
Een prikkel of een duwtje in de rug. Over tax nudges
By Prof.mr.dr. J.L.M. Gribnau 25 maart 2019 719 keer bekeken Geen opmerkingen

De wetgever en de Belastingdienst gebruiken beide bepaalde instrumenten om de burger te prikkelen tot bepaald gedrag. De wetgever gebruikt fiscale incentives, fiscale snoepjes om de burger te sturen. De wet bevat ook diverse sancties om te belastingplichtige te prikkelen tot naleving van zijn fiscale verplichtingen. Daarnaast maakt de Belastingdienst gebruik van ‘nudges’ – niet-monetaire en niet-verplichtende duwtjes in de rug – om de burger te helpen bij het nakomen van zijn fiscale verplichtingen. De vraag is of deze steeds toelaatbaar zijn.

1. Inleiding

Fiscalisten worden geprikkeld door fiscale vraagstukken. De gemiddelde niet-fiscalist wordt door de fiscaliteit doorgaans eerder prikkelbaar. De complexiteit van het belastingrecht is hiervan een belangrijke oorzaak. Een van de oorzaken van deze complexiteit is het gebruik van de belastingwet als beleidsinstrument. De belastingwet bevat tal van incentives, monetaire prikkels om burgers, bedrijven en andere organisaties te prikkelen tot door de wetgever gewenst gedrag. Vaak bevat het fiscale systeem ook ongewenste prikkels die op hun beurt aanleiding kunnen zijn voor de wetgever om in te grijpen. Mede door deze bewuste en onbewuste prikkels is het belastingrecht een voor de burger soms schier ondoordringbaar woud van regels geworden. De complexiteit en het gebrek aan transparantie van het belastingrecht maakt het de niet fiscaal deskundige burgers vervolgens vaak lastig om aan hun verplichtingen te voldoen (compliance) en van hun rechten, zoals fiscale subsidies, gebruik te maken. Zij worden dan mogelijk prikkelbaar en wantrouwig. Dat is natuurlijk vervelend voor de burger, maar het maakt de rechtshandhaving er voor de Belastingdienst ook niet eenvoudiger op. De Belastingdienst gebruikt daarom specifieke gedragsprikkels om de burger te helpen zijn of haar weg in het oerwoud van fiscale regels te vinden en de compliance te bevorderen: de zogenoemde ‘tax nudges’ Dit zijn duwtjes in de rug die de burger desgewenst helpen bij het nakomen van zijn fiscale verplichtingen. In deze bijdrage zullen met name deze laatste specifieke soort incentives, die zijn gebaseerd op gedragswetenschappelijke inzichten, worden geanalyseerd. Daar is alle reden toe nu de Belastingdienst veelvuldig gebruikmaakt van dergelijke ‘nudges’ – duwtjes in de rug dus die de burger helpen, maar die hij of zij ook kan negeren, althans zo zou het theoretisch moeten zijn.

De centrale vraag is: kan een analyse met behulp van het concept ‘incentive’ meer inzicht bieden in fiscale gedragssturing en beïnvloeding? Deze vraag zal worden beantwoord door eerst het economische concept ‘incentives’ te bespreken en vervolgens tegen de achtergrond van dit begrip tax nudges te onderzoeken, de door de Belastingdienst bij de uitvoering van die wet gebruikte duwtjes. De toepassing op de door de belastingwetgever geïntroduceerde incentives blijft hier derhalve buiten beschouwing. Deze bijdrage wordt besloten met een conclusie.

2. Incentives

2.1. Prikkelen en geprikkeld worden

Het sturen van gedrag, het gebruik van gedragsprikkels, staat bij sommige economen heel centraal. Denk aan het bekende populair-economische boek Freakonomics van Levitt en Dubner. Economen zijn dol op incentives, zo schrijven Levitt en Dubner. ‘Economics is, at the root, the study of incentives: how people get what they want, or need, especially when other people want or need the same thing.’ Maar welke definitie hanteren zij? ‘An incentive is simply a means of urging people to more of a good thing and less of a bad thing.’ Of in de meer afgewogen woorden van Grant: ‘An incentive is an offer of something of value, sometimes a cash equivalent and sometimes not, meant to influence the payoff structure of a utility calculation so as to alter a person’s course of action.’

Dit is het eerste deel van een NTFR Opinie geschreven door prof.mr.dr. J.L.M. Gribnau. De volledige opinie kunt u hier inzien. Deze Opinie is opgenomen in NTFR nummer 12 van 21 maart 2019 (NTFR 2019/661).


Blijf op de hoogte van onze blogs en meer door Sdu Fiscaal te volgen op LinkedIn
Posted in: Fiscaal Recht