Swipe to the left

Europees perspectief in Groningen

Print
Europees perspectief in Groningen
By 6 maanden geleden 4036 keer bekeken Geen opmerkingen

Twee weken geleden was ik weer eens in Groningen. De stad waar ik met veel plezier mijn studentenjaren heb doorgebracht. Wat bracht mij daar? Een feestelijk symposium. Niet alleen werd met dit symposium het 10-jarig jubileum van Stichting Forum Levenslang gevierd, óók stond dit symposium in het teken van het afscheid van Wiene van Hattum, universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen. Een ‘woelgeest’ volgens de flyer; hét (activistische) boegbeeld voor de humane tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf in Nederland.En juist deze humane tenuitvoerlegging – liever gezegd: de afwezigheid hiervan – stond die dag centraal.

De start van Forum Levenslang

Zo’n 10 jaar geleden stichtte Van Hattum met anderen Forum Levenslang. Door de beleidswijziging aan het begin van het nieuwe millennium (citaat van toenmalig bewindsman Donner: ‘(…) levenslang. Dat is gewoon voor de rest van het leven.’ (Kamerstukken II 2004/05, 28 484, nr. 34, p. 30-31)) veranderde plots de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf. Er was op politiek niveau geen animo meer om zich te bekommeren om levenslanggestraften. In tegenstelling tot de jaren ervoor waren resocialisatie, behandeling en perspectief niet meer het doel van de straf. Levenslanggestraften moesten maar zitten ‘tot hun levenseinde’. Rechtsstaatonwaardig, als je het mij vraagt. Zeker als je bedenkt dat het niet nodig is, want in de vorige eeuw werden levenslanggestraften na gemiddeld zo’n 20 jaar door (ambtshalve) gratie in vrijheid werden gesteld zonder dat ooit sprake is geweest van recidive.

Obstructie van de overheid
Eén van de sprekers op het symposium was advocate Lotje van den Puttelaar. Zij is de raadsvrouw van levenslanggestrafte Cevdet Y. (met 35 jaar de langstzittende levenslanggestrafte). Tegenover een zaal die aan haar lippen hing, sprak zij over de afspraak die zij in 2001 met het Ministerie van Justitie en de TBS-kliniek maakte. Kort gezegd, zou Y. met het oog op zijn resocialisatie en eventuele gratiëring in een TBS-kliniek als een TBS’er worden behandeld. Dus ook inclusief de mogelijkheid van resocialisatieverlof. Na een paar jaar werden zijn inmiddels op gang gekomen begeleide verloven opeens ingetrokken. Op het door de kliniek reeds aangevraagde onbegeleid verlof weigerde de staatssecretaris nog te beslissen. Het resocialisatieproces van Y. werd vanuit Den Haag met andere woorden doelbewust gedwarsboomd. Obstructie van de overheid. En waarom? Omdat het onderwerp zo gevoelig ligt?

Nabestaanden verlangen naar actieve overheid
De overheid realiseerde zich hoogstwaarschijnlijk dat zij al die jaren was vergeten de nabestaanden mee te nemen in het voor Y. uitgestippelde traject. En dat is natuurlijk vreemd. Eén van de andere sprekers, advocaat Richard Korver (dé pleitbezorger van slachtofferrechten in Nederland), behandelde dit aspect en beklemtoonde ‘het includeren van de nabestaanden en slachtoffers’.Hij sprak daarbij over ‘the window of hope’ (van de veroordeelde) en ‘the window of fear’ (van de nabestaanden/slachtoffers). Hij maakte het als volgt beeldend: als je in een auto rijdt met een papieren dossier op je schoot en je zet het raam van de bestuurderskant tegelijkertijd open met het raam aan de passagierskant, dan vliegt al het papier door de lucht. Zet je daarentegen de ramen van dezelfde kant (bestuurdersraam én het linker achterraam) open, dan blijft het dossier netjes liggen. Zorg er dus voor dat de ramen niet tegen elkaar open staan, was zijn boodschap. De overheid heeft een taak om slachtoffers/nabestaanden vroegtijdig bij de tenuitvoerlegging te betrekken. Leg uit wat er gaat gebeuren. Leg uit welke mogelijkheden er zijn. Maak langzaamaan het linker achterraam open. Doe aan verwachtingsmanagement. Is er behoefte aan een gesprek met de veroordeelde, probeer dit dan te regelen. Verwerking van het delict is persoonlijk en vereist een betrokken overheid. Dat vereist méér dan een briefje na 25 jaar met het verzoek hun standpunt kenbaar te maken over mogelijke gratiëring van de levenslanggestrafte.

Perspectief op invrijheidstelling
Als we kijken naar het uitgangspunt van de levenslanggestrafte is het EHRM helder: er moet een perspectief op invrijheidstelling zijn (in het bijzonder EHRM 9 juli 2013, nrs. 66069/09, 130/10 en 3896/10 (Vinter/ Verenigd Koninkrijk). Emeritus hoogleraar strafrecht Anton van Kalmthout, óók één van de sprekers, benadrukte dat dit perspectief vanaf de eerste dag dient te bestaan. Concreet betekent dat bijvoorbeeld dat óók de levenslanggestrafte moet kunnen werken en moet kunnen studeren. Anders wordt het wel heel moeilijk om je voor te bereiden op een terugkeer in de maatschappij. Ook rechtsfilosoof Wouter Veraart benadrukte in zijn voordracht de noodzaak van studie en leren en verbeeldde dit met de boekenkist van Hugo de Goot. Jesse Meijers geeft in zijn proefschrift ‘Sla het brein niet in de boeien’ aan dat na 3 maanden detentie al sprake kan zijn van een ‘verarming van cognitieve vaardigheden’. Hoe zou dit zijn na 300 maanden en feitelijke verstoting?

Een perspectief op invrijheidstelling brengt met zich dat op enig moment de levenslange gevangenisstraf herbeoordeeld wordt. De regering kiest nu voor een ‘wachttermijn’ van 27 jaar. Daarna zal de belangrijkste vraag zijn of de betreffende levenslanggestrafte recidivegevaarlijk is. De vergelding is dan min of meer verbleekt. Jos Silvis, procureur-generaal bij de Hoge Raad, lijkt dit te onderschrijven, aangezien hij aangaf dat er ruimte voor vergelding moet zijn, ‘zij het dat die van afnemende betekenis in de tijd wordt geacht’.

De levenslanggestrafte verlangt een actieve overheid
Wil de vraag naar recidivegevaarlijkheid geen wassen neus zijn, dan zal iemand qua ontwikkeling, zorg en behandeling begeleid moeten worden. Oftewel: ook hier weer een actieve overheid. Hjalmar van Marle, emeritus hoogleraar forensische psychiatrie, pleitte op het symposium voor het herintroduceren van de Volgprocedure. Ook het Forum Levenslang pleit hiervoor. Sterker nog: in 2015 is hiertoe een voorstel geschreven. Hierin staat het volgende te lezen:

“Naar de mening van het Forum Levenslang vereist een menswaardige behandeling van levenslanggestraften een tenuitvoerlegging waarin de ontwikkeling van de persoon van de gestrafte, het gevaar voor herhaling, zijn gezondheid en zijn resocialisatiemogelijkheden, worden gevolgd en met regelmatige tussenpozen worden onderzocht en geijkt, dit alles met het oog op een mogelijke terugkeer in de vrije samenleving.”

Slot
Om vorm te kunnen geven aan het Europese perspectief zoals dat op het symposium in Groningen op 6 april 2018 vanuit diverse invalshoeken aan bod is gekomen, is een individuele aanpak door een actieve overheid vereist. Den Haag heeft eerder – niet zo heel lang geleden – naar Groningen geluisterd. Dat zou Den Haag ook moeten doen in het kader van de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf. Europees perspectief in Groningen én in Den Haag.

Posted in: Strafrecht