Gemeenten omarmen AI, maar regie blijft achter
Lefebvre Sdu biedt een korte zelfscan naar AI-volwassenheid voor gemeenten
Een jurist die ChatGPT raadpleegt voor een beleidsvraag. Een collega die hetzelfde doet voor een bewonersbrief. Zonder afstemming, zonder duidelijke kaders. Het gebeurt steeds vaker binnen gemeenten.
Uit de AI Monitor Gemeenten 2025 van M&I/Partners, gebaseerd op onderzoek onder dertig gemeenten, blijkt dat 87 procent inmiddels werkt met generatieve AI. Tegelijkertijd groeit de organisatie van dat gebruik niet overal mee. Beleid, kennis en sturing blijven in veel gevallen achter. Speciaal daarom heeft Lefebvre Sdu een korte quiz ontwikkeld, zodat gemeenten erachter kunnen komen hoe AI-ready ze zijn!
Gebruik groeit, kaders volgen later
De inzet van AI neemt zichtbaar toe. Gemeenteambtenaren gebruiken generatieve AI onder meer voor het samenvatten van documenten, het herschrijven van teksten en het sneller verwerken van informatie. Daarmee verandert de dagelijkse praktijk in korte tijd. Maar die ontwikkeling verloopt niet overal even gestructureerd. Twee derde van de gemeenten geeft aan dat er beleidskaders zijn of worden ontwikkeld, maar concrete richtlijnen voor het gebruik van specifieke toepassingen ontbreken vaak nog. In de praktijk betekent dit dat medewerkers zelf bepalen hoe en wanneer ze AI inzetten. Dat leidt tot een herkenbaar beeld: gebruik op de werkvloer dat sneller groeit dan de organisatorische inbedding.
Zorgen over privacy en afhankelijkheid
Tegelijkertijd spelen er vragen over veiligheid en herkomst van AI-tools. Slechts 27 procent van de gemeenten maakt actief onderscheid tussen Europese en niet-Europese oplossingen. Dat is opvallend, omdat privacy en informatiebeveiliging juist tot de belangrijkste aandachtspunten behoren. De keuze voor een AI-tool raakt direct aan thema’s als datalocatie, transparantie en afhankelijkheid van leveranciers. Toch worden deze afwegingen nog niet overal structureel meegenomen.
Grote verschillen tussen gemeenten
De manier waarop gemeenten omgaan met AI verschilt sterk.
- In Wierden ligt de nadruk op bewustwording en richtlijnen. Medewerkers krijgen handvatten, maar de organisatie zoekt nog naar de juiste balans tussen experimenteren en beheersen.
- Dijk en Waard zet nadrukkelijk in op pilots en ontwikkelt eigen toepassingen, met aandacht voor digitale soevereiniteit. Daar groeit het beleid stap voor stap mee met de praktijk. Je kunt hier meer over lezen in het interview met Ilse Barelds-Smit, senior-adviseur data en coördinator AI-aanpak bij de gemeente.
- Haarlemmermeer heeft een meer uitgewerkte aanpak, met een vastgestelde strategie en een duidelijke organisatorische inrichting. Daar wordt toegewerkt naar een situatie waarin AI in 2030 een vanzelfsprekend hulpmiddel is.
Veel gemeenten bevinden zich ergens tussen deze stadia.
Organisatie blijft achter bij gebruik
De monitor laat zien dat gemeenten op meerdere fronten nog stappen zetten. Gebruik van AI is vaak al breed aanwezig. Tegelijkertijd zijn beleidskaders nog niet overal concreet doorvertaald naar de praktijk. Op het gebied van veiligheid en toolkeuze wordt nog beperkt gestuurd op risico’s en herkomst. Ook de ontwikkeling van kennis blijft achter. In veel gemeenten heeft slechts een deel van de medewerkers een training gevolgd.
Daarnaast is AI nog niet overal stevig verankerd op bestuurlijk niveau, terwijl het gebruik op de werkvloer al realiteit is.
Eerst inzicht, dan versnellen
Gemeenten die verder zijn, beginnen niet bij de technologie, maar bij de vraag wat zij met AI willen bereiken. Strategie gaat daar vooraf aan toepassing. Voor veel organisaties ligt de volgende stap daarom niet in versnellen, maar in het verkrijgen van overzicht en het in kaart brengen van de huidige situatie. Waar staan we en wat ontbreekt er nog?
De thema’s uit het onderzoek, zoals gebruik, beleid, veiligheid, kennis en bestuurlijk draagvlak, bieden daarvoor houvast. Steeds vaker maken gemeenten gebruik van praktische hulpmiddelen om hun positie te bepalen, bijvoorbeeld in de vorm van een korte zelfscan naar AI-volwassenheid.
Lefebvre Sdu biedt een korte zelfscan naar AI-volwassenheid voor gemeenten, waarmee organisaties snel inzicht krijgen in hun huidige positie en mogelijke vervolgstappen.
De vraag is daarmee niet alleen of gemeenten AI gebruiken. De vraag is vooral: hoe goed hebben ze het georganiseerd?