Compartimentering: een voorbeeld van rechtsontwikkeling

Normaal met titel

1. Inleiding

Ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de belastingkamer van de Hoge Raad wordt in dit tijdschrift iedere maand stilgestaan bij een belangrijk leerstuk dat in de rechtspraak van de Hoge Raad is ontwikkeld. Dit keer sta ik stil bij het leerstuk van de compartimentering.

De belangrijkste taken van de Hoge Raad zijn rechtsbescherming, bewaking van de rechtseenheid en bewaking van de rechtsontwikkeling.² De Hoge Raad heeft door het leerstuk van de compartimentering een belangrijke bijdrage geleverd aan de fiscale rechtsontwikkeling. Compartimentering houdt in dat na een sfeerovergang de voordelen in de grondslag worden betrokken volgens het regime dat van toepassing was ten tijde van het ontstaan van de voordelen en niet volgens het regime dat van toepassing is ten tijde van de realisatie van de voordelen. Als de sfeerovergang het gevolg is van een verandering van de feiten wordt dit wel aangeduid met de term ‘feitencompartimentering’. Indien de compartimentering zijn oorzaak vindt in een sfeerovergang door een wetswijziging wordt dit ‘regelcompartimentering’ genoemd.³

De Hoge Raad heeft het leerstuk van de compartimentering ontwikkeld sinds het midden van de vorige eeuw. In par. 2 geef ik in vogelvlucht een overzicht van de ontwikkeling van het leerstuk van compartimentering. Daarna ga ik in par. 3 in op een belangrijke vraag, namelijk of compartimentering bruto of netto dient plaats te vinden. In hoeverre compartimentering ook van toepassing is onder verdragen, is het onderwerp van par. 4. In par. 5 ga ik in op de introductie van een compartimenteringsreserve in de Wet Vpb door de wetgever. De introductie van die reserve is een reactie op een in…